چگونگی تبدیل شدن خیابان های تاریخی تهران به مراکز تجاری

تاریخ انتشار پست : 1395-11-4 دسته : اخبار اجتماعی

قلب تهران تصویری دور از گذشته تاریخی خود گرفته است؛ هزاران مغازه و پاساژ، بافت تاریخی بی جان را محاصره کرده اند و لباس و پلاستیک و ظرف و هزار کالای دیگر بیشتر به چشم می آید تا فرهنگ و هنر و تاریخ.



شهروند نوشت: قلب تهران تصویری دور از گذشته تاریخی خود گرفته است؛ هزاران مغازه و پاساژ، بافت تاریخی بی جان را محاصره کرده اند و لباس و پلاستیک و ظرف و هزار کالای دیگر بیشتر به چشم می آید تا فرهنگ و هنر و تاریخ.

پیدا نیست که تجارت چه زمانی این چنین با منطقه ١٢ گره خورد اما سال هاست کارشناسان می گویند این تغییر کاربری، قلب تهران را مستعد خطر کرده است؛ یک آتش سوزی همان و شعله ور شدن انبارهای کالا و آوار شدن ساختمان همان. چه از ولیعصر و چه سر جمهوری و چه فردوسی؛ هیبت سرد پلاسکو از هر طرف پیدا بود و الآن نیست. ساختمان بلندبالا که هیچ رنگی از معماری ایرانی نداشت، وسط بافت تاریخی و در یکی از قدیمی ترین خیابان ها جا خوش کرد و نمادی از تهران مدرن شد اما پس از نیم قرن، در چند دقیقه به تلی از خاک و آهن بدل شد. پلاسکوی ١٧ طبقه با فروریختنش فریاد زد که بافت تاریخی جای تجارت نیست و نمادی از سستی مرکز تاریخی تهران شد.

لاستیک فروشی در منطقه تاریخی چه می کند

مراکز تاریخی جهان هم به اندازه آنچه در منطقه ١٢ تهران رخ داده، تجاری می شوند؟ سعید سادات نیا، بنیان گذار جامعه مهندسی شهرسازی و عضو هیأت مدیره انجمن مهندسان مشاور معمار و شهرساز در پاسخ به این سوال به «شهروند» می گوید: «در پیشرفته ترین کشورهای دنیا، مراکز تاریخی شهری از پردرآمدترین و جالب ترین مناطق هستند. تجارت در این نقاط نه تولیدی و سری دوزی و انباری، که به نسبت نیاز داشتن کافه، رستوران، گالری، سالن تئاتر و سینماست. لاستیک فروشی در منطقه تاریخی چه می کند؟ در مراکز تاریخی کشورهای متفاوت بخش مسکونی هم سرزنده است و هتل آپارتمان ها و هتل ها هم پررونق اند، حتی استانبول که بیخ گوش ماست، صادر کننده لباس هم هست اما البسه اش را وسط مرکز تاریخی تولید نمی کند.»

سادات نیا از  زمانی یاد می کند که لاله زار در کودکی او بزرگترین مرکز جذب مردم به شمار می رفت اما «می شد هم در آن خریدی خوب کرد و هم به سینما و تئاتر رفت» و البته «مردم هم در آن سکونت داشتند. این حضور روزانه و شبانه مردم با امنیت و شادابی همراه بود.» منطقه ای که تا ٣٠ سال پیش از محلات زنده و قدیمی تهران بود به مرور دچار مرگ و حتی بعضی مناطق آن به مراکز بزهکاری تبدیل شد.

او می گوید تجاری شدن شهر چارچوب دارد و هر بخش شهر بنا به طرح و برنامه رشد می کند؛ طرح های جامع تفصیلی، طراحی شهری که از مقیاس های خرد تا کلان سلسله مراتب دارد: «رشد و تغییرات کاربری براساس این روال و تجاری شدن هم در همین چارچوب باید رخ دهد. از طرف دیگر میزان فضای تجاری باید براساس نیاز و طرح شهری انجام شود و وقتی از این چارچوب خارج می شود و به جای استفاده از طرح و اندیشه سازی متخصصان و برنامه دار شدن شهر، توسعه شهر را با «مال بازی» می گذرانیم، نتیجه فاجعه است. مشکلات با ساکن شدن بی برنامگی خود را نشان می دهد.» بنیان گذار جامعه مهندسی شهرسازی که سابقه فعالیتی بیش از ٢٥ سال در مرکز تاریخی تهران دارد، می گوید: «تمام این سال ها گفتیم که قلب تهران یک مرکز تاریخی و فرهنگی ارزشمند است و نباید با تغییر کاربری نامتعارف از آن سوءاستفاده شود. این مهم ترین مشکل مرکز است؛ به جای این که منطقه ای سرزنده، شاداب، مفرح و فرهنگی باشد، تبدیل شده به مرکزی برای کاسبکاری و انباری و تولیدی. کاربری لبه های اصلی این منطقه قیمت های آنچنانی پیدا کرده و این به لایه های پشتی و دوم و سوم بدنه رسیده و آن را دچار شب مرگی کرده و اکنون از زندگی تهی است.»

این طور که او توضیح می دهد، لبه ای مثل منطقه حسن آباد را ٢٥ سال پیش بازسازی کردیم تا مرکز فرهنگی و گردشگری باشد، اما تبدیل شده به مرکز لوازم خانه و پیچ و مهره و اینها و آرام آرام صنوف چنان به آن رخنه کرده اند که بدنه تاریخی را اشغال کرده و حتی به لایه های دوم و سوم رسیده و لایه های پنجم و ششم هم درحال تبدیل شدن مرکز تبادل کالاست.» اما چه کسی اجازه داد لاله زار جولانگاه وسایل الکتریکی شود. این تصمیم با کدام برنامه و اندیشه انجام گرفت؟ «اندیشه توسعه باید بر محور منافع خصوصی و عمومی شهری و شهروندی شکل بگیرد، با این حال به جای آن یک نوع سوءاستفاده از شهر شکل گرفت و هر روز بد و بدتر شد تا پلاسکو از هم پاشید؛ پلاسکویی که در طبقات پایینش سرقفلی های میلیاردی داشت.»

سادات نیا اضافه می کند: «مسأله اصلی این است که چشم ناظر مردم بر مدیریت شهری بسته شده است و مردم بر مدیریت شهری کنترلی ندارند و درخواستی هم نمی کنند. مدیریت هم شفاف نیست. شفافیت که نباشد، تکلیف روشن است. هر کس هر طور که بخواهد رفتار می کند. علت مهم دیگر این است که نهادهای انتخابی، نماینده واقعی مردم نیستند. شورایی که قرار است کنترل توسعه شهری را به دست بگیرد باید بهترین متخصصان شهر، اقتصاددانان، معماران، کارشناسان شهری، برنامه ریزان و مدیران شهری باشند نه کسانی که تحت عنوان هنرمند و ورزشکار و قهرمان بی هیچ تخصصی به شورا وارد شده اند.»

به گفته او، تمام این اتفاقات را از دو سرچشمه می بینم؛ یکی اشکال در اجرای قانون یا پیچیدگی و دست و پا گیر بودنش و دیگری نبود مدیریت کارآمد و فرهیخته که توان پاسخگویی به نیاز توسعه شهری داشته باشد.

بافت تاریخی باید از تجارت خالی شود

انتقاد به تمرکز تجارت در قلب تاریخی تهران مسأله تازه ای نیست اما عجیب است که با وجود قانونی که ساخت پاساژ و تغییر کاربری را ممنوع می کند، چطور همچنان این کار در تهران تاریخی ادامه دارد؟ مهدی معمارزاده، کارشناس پیشکسوت میراث فرهنگی در گفت وگو با «شهروند»، منطقه ١٢ تهران را قلب اقتصادی تهران و کشور معرفی می کند که زمانی یکی از ٤ محله تاریخی دوره صفوی به شمار می رفت و زندگی در آن جریان داشت: «خیلی از تجار این جا خانه داشتند و خانه حاج کاظم ملک که از تجار بزرگ دوره فتحعلی شاه بود، هنوز در بین الحرمین باقی است. به جز تجار، مردم عادی هم بودند و بعضی از خانه های شان باقی مانده است. وجود مردم باعث شد در دوره پهلوی اول، مدرسه های زیادی این جا ساخته شود. کاربری فضاها براساس معماری سنتی تعیین شده بود و حجره ها و کاروانسراها و تکایایی بود که دیگر نیست. همین طور از آب انبارها و فضاهای تجاری چون تیمچه و قیصری هم اثری نیست.آخرین آن سرای دلگشا بود که تخریب شد تا پاساژی جای آن ساخته شود.»

به گفته او، سال ١٣٥٦ وقتی بازار با تلاش کسانی مثل استاد پیرنیا و مهندس سیحون ثبت ملی شد، ضوابطی هم برای حفاظت آن در نظر گرفته شد؛ یکی ممنوعیت تغییر کاربری و دیگری ممنوعیت ساخت پاساژ. تا «فرم سنتی معماری حفظ شود» و «زندگی در منطقه جریان داشته باشد.» اما عملا این اتفاق نیفتاد و منطقه ١٢ و بازار، علاوه بر این که شب ها خالی از زندگی است، روزها هم جمعیت بیش از ظرفیتش را تحمل می کند و احتمال وقوع حوادثی مثل ریزش ساختمان، نشست زمین و آتش سوزی به علت وجود مواد قابل اشتعال، بارها کارشناسان را به هشدار واداشته است. به ضوابط عمل نشد و در عوض منطقه تاریخی تهران مشکل بزرگ پایتخت شد و فاجعه ای چون پلاسکو رخ داد.

معمارزاده با انتقاد از این وضع، مدیران مسئول در میراث فرهنگی و شهرداری را در این باره مقصر می داند که در مقابل «دور زدن قوانین، ساختن پاساژ و سرازیرکردن جمعیت به قلب تاریخی پایتخت» سکوت کرده اند: «با این شرایط رخ دادن آتش سوزی و زمین لرزه یعنی کشته شدن جمعیتی عمده و از بین رفتن اموال ملی. مسأله ای که اکنون درحال تسری به بافت های تاریخی مثل سنگلج و عودلاجان است. این نقاط دیگر ظرفیت بارگذاری ندارد.»

این کارشناس ارشد میراث فرهنگی، پلاسکو را نمایشی از میزان توانایی در مقابله با بحران می داند و می گوید مقابله با این رخداد درحالی است که با وجود ساخت بدون ملاحظه برج ها روی گسل، در صورت وقوع حوادث طبیعی، خسارت بسیار گسترده تر از این خواهد بود: «مگر چقدر نیروی آتش نشان جان بر کف داریم که از عهده حوادث گسترده احتمالی بربیایند؟ باید تعارف را کنار گذاشت. تهران دیگر ابرشهر شده و وقت آن است که به زیرساخت ها و مقاوم سازی رسیدگی شود. باید به مقاومت مرکز تاریخی پایتخت اندیشید نه  مثل منطقه سنگلج که ساختمان یک طبقه را خراب کردند و بی توجه به ظرفیت، ٧ طبقه ساختند.»

او معتقد است باید از سوداگری در ساخت وساز پیشگیری شود و با برنامه ریزی پیش رفت: «طرح تفصیلی تهران پرمعضل ترین طرحی است که تهیه شده، در این طرح ضوابط رعایت نشده و توپوگرافی و ساختار تهران در نظر گرفته نشده است. اگر افراد متخصص و دلسوز تصمیم گیری نکنند این مشکلات اپیدمی خواهد شد.

این همه زمین هست، چه اصراری است که برج ها را در بافت تاریخی، بن بست ها و کنار روددره ها بسازند؟ این کار به غیراز سوداگری چیزی نیست. آیا به سرنوشت شهروندان اندیشیده شده؟» این کارشناس میراث فرهنگی معتقد است اینها همه باید از مرکز تاریخی تهران خارج شوند و این منطقه باید در عوض «در راستای اهداف فرهنگی، مذهبی و گردشگری و براساس ارزش های بافت» توسعه پیدا کند. همچنین «تراکم فروشی» متوقف و «کاربری های نامتناسب» هم از منطقه خارج شود.

او با این پرسش که آیا پلاسکو توان ٥٣٠  کارگر و ٦٠٠ تولیدی را داشت؟ می گوید: «ساختمان های شبیه پلاسکو که نابود شد، در خیابان جمهوری عمده است  اما باید کنترل شود که این ساختمان ها به لحاظ عملکرد اولیه و کنونی، آیا تحمل دارند یا نه؟ اگر خیر باید کاربری شان عوض شود.» معمارزاده برای نبود زندگی در منطقه تاریخی تهران مصداق می آورد: «در لاله زار تنها یک خانواده سکونت دارد که آن هم از اتباعی است که سرایدار شده. این جا نزدیک به ٢ هزار مجوز فروشگاه الکتریکی داده اند اما در خیابانی با آن عرض اگر اتصالی بشود و آتش سوزی اتفاق بیفتد، فاجعه است.»

منبع : برترینها

مطالب مشابه

مطالب تصادفی

نظرات
نظرات مرتبط با این پست
نام :
ایمیل :
وب سايت :
کد تاييد : کد امنیتی رفرش
متن دیدگاه :