طاها پخش

تبلیغ پاپ آپ
تبلیغ درکار
مجازیآیا ناسیونالیسم هنوز زنده است؟

آیا ناسیونالیسم هنوز زنده است؟

آیا احمد متوسلیان زنده است؟

«بندیکت اندرسون» بیش از ۳۰ سال پیش کتاب کوچکی با عنوان «جماعت های تصوری» نوشت. این اثر تلاشی است کلاسیک در توضیح ماندگاری «ناسیونالیسم» و کنار آمدن با احساسات شدیدی که ناسیونالیسم می تواند آزاد کند.

ریاست جمهوری, اتریش, آمریکا, آیا ناسیونالیسم هنوز زنده

ریاست جمهوری, اتریش, آمریکا, ناسیونالیسم, ترامپ, امپریالیسم, نژادپرستی, غربگرایی, تحلیلگران, جهان

گروه وبگردی باشگاه خبرنگاران جوان - «بندیکت اندرسون» بیش از ۳۰ سال پیش کتاب کوچکی با عنوان «جماعت های تصوری» نوشت. این اثر تلاشی است کلاسیک در توضیح ماندگاری «ناسیونالیسم» و کنار آمدن با احساسات شدیدی که ناسیونالیسم می تواند آزاد کند.

وقتی اندرسون این کتاب را می نوشت، بسیاری از تحلیلگران تمایل داشتند ناسیونالیسم را نوعی آگاهی کاذب معرفی کنند. اما اندرسون به جای آنکه این پدیده را اهریمنی جلوه دهد، از ما خواست به این بیندیشیم که چه تحولاتی در دنیای مدرن چنین پدیده ای را رقم زد و باعث شد بیش از 2 قرن دوام داشته باشد و اکنون وارد قرن سوم شود. پرچم ها به اهتزاز درآمده اند و سرودهای ملی همه جا طنین انداز شده اند. ما در دوران ویژه ای به سر می بریم؛ یعنی دوران سرزمین مادری، دوران «دونالد ترامپ»، دوران «مارین لوپن» و دوران «نوربرت هوفر» نامزد ریاست جمهوری حزب آزادی اتریش که شاهد پیروزی قاطعش در دور اول انتخابات ریاست جمهوری 2016 اتریش بودیم. ترامپ آمریکایی ها را به مقاومت در مقابل «آواز دروغین جهانی گرایی» دعوت کرده است.

لوپن در واکنش به خبر پیروزی هوفر گفت: «در خیل عظیمی از کشورهای اروپایی، جنبش های میهن پرستانه بشدت در حال پیشروی است». ناسیونالیسم بازگشته است؛ گویی هرگز از تب وتاب نیفتاده بوده و با خود حیرت و سردرگمی آورده است. تحلیلگران از خود می پرسند این رفتارهای نامعقول چه توضیحی دارد. آیا طرفداران طرح خروج بریتانیا از اتحادیه اروپایی نمی فهمند خروج از اتحادیه اروپایی، ایده ای دیوانه وار است؟ آیا میلیون ها هوادار ترامپ نمی فهمند او قول انجام کارهایی ناشدنی به آنها می دهد؟

شاید هنوز هم نتوان برای پاسخ به این پرسش ها جایی یافت بهتر از کتاب کوچکی که بیش از 30 سال پیش نوشته شده است: کتاب بندیکت اندرسون با عنوان «جماعت های تصوری» (1983) تلاشی است کلاسیک در توضیح ماندگاری ناسیونالیسم و کنار آمدن با احساسات شدیدی که ناسیونالیسم می تواند آزاد کند. اندرسون بر این باور است ناسیونالیسم پدیده ای باستانی نیست و نیز برخلاف نظر بیشتر مفسران، در اروپا پدید نیامده است. از دیدگاه اندرسون، خاستگاه ناسیونالیسم مدرن را باید در دوران جنگ های استقلال طلبی آمریکا جست وجو کرد. بهره گیری از ایده ایثار و وظیفه شناسی در تعبیرات مقدس نشان داد از همان ابتدا، ناسیونالیسم چیزی فراتر از «ایسم» سیاسی دیگری بوده است. در واقع برای درک بهتر پدیده ناسیونالیسم باید آن را در ارتباط با مذهب بررسی کرد؛ چراکه قدرت مذهب اغلب سهمی بزرگ در برانگیختن مردم و الهام بخشی داشته است.

وقتی اندرسون این مطالب را می نوشت، بسیاری از تحلیلگران تمایل داشتند ناسیونالیسم را نوعی آگاهی کاذب معرفی کنند و بیش از آنکه آن را جدی بگیرند، ترجیح می دادند به ماهیت واقعی آن پی ببرند. اندرسون به جای آنکه این پدیده را اهریمنی جلوه دهد، بیشتر می خواست بر ماندگاری آن تأکید کند؛ او از ما می خواهد به این بیندیشیم که چه تحولاتی در دنیای مدرن چنین پدیده ای را رقم زد و باعث شد بیش از 2 قرن دوام داشته باشد و اکنون وارد قرن سوم شود. او با ربط دادن ظهور ناسیونالیسم به گسترش سرمایه داری، افزایش بروکراسی های مدرن و سواد جمعی، استدلال می کند عاملان تغییرات غیرمنتظره این پدیده، مأموران مستعمراتی بودند که میل شدیدی داشتند به برشمردن و طبقه بندی تبعه خود. از دید او، انقلابی های استعمارستیز بودند که ایده 2ملت را علم کردند. آن انقلابی ها ایده نوع جدیدی از اجتماع را در چارچوب نقشه های جغرافیایی، سرودها، موزه ها و بناهای یادبود، مقدس می شمردند.

در تصور ناسیونالیست ها، از بولیوی گرفته تا ازبکستان، زمان خط مستقیمی را تا استقلال طی می کرد و تحقق شکوهمند روح ملی پایان تاریخ بود. آتش کارزار انتخاباتی دونالد ترامپ نیز با هیزم شعارهای ناسیونالیستی شعله ور شده است. برخی شکایت می کنند که جایگاه آمریکا در جهان به مخاطره افتاده است و به مردم اطمینان می دهند فقط رهبری یک شخص می تواند اوضاع را مرتب کند. دوران جدیدی از راه خواهد رسید و وعده وحدت ناسیونالیست ها محقق خواهد شد: «دوباره متحد خواهیم بود، یکی خواهیم شد و دوباره شادکام خواهیم زیست». سخنرانی ترامپ درباره سیاست خارجی در 27 آوریل نه از لحاظ محتوایی، بلکه به خاطر لحن تدافعی آن قابل توجه بود.

به بیان ترامپ، عظمت آمریکا با انجام فعالیت کمتر و نه بیشتر و با محافظت از مرزهای خود به جای مرزهای دیگران، باز خواهد گشت. این شاید برای کشورهایی مانند اوکراین زنگ خطری باشد. ترامپ همچنین بر این باور است عظمت آمریکا با حمایت از کارگران خود احیا خواهد شد. کارزار انتخاباتی ترامپ بیش از هر چیز دیگر در بهره برداری از افزایش نابرابری در آمریکا و تردید درباره جهانی شدن، موفق بوده است. مهم تر از همه، نیاز به ملاحظه و تشخیص مشکل است: از سوی نخبگان جداافتاده و بی خبری که دستورکار خود را دارند؛ نه «دستورکار مردم» را.

اندرسون که سال 2015 درگذشت، با ریشه های ضدامپریالیستی ناسیونالیسم آشنا بود. این آشنایی ریشه در دیدگاه تاریخی او داشت که از چشم اندازی نادر و ناشناخته برخوردار بود. او در زمان انتشار کتاب جماعت های تصوری در کانون جامعه کوچک غربی ها یکی از دانشمندان علوم سیاسی بود که در حوزه آسیای جنوب شرقی کار می کرد. یادداشت های او بعد از مرگش با عنوان «زندگی فراتر از مرزها» منتشر شد. همان گونه که این کتاب نشان می دهد، هم پیشینه آموزشی و هم زمینه خانوادگی، او را مستعد درک جاذبه غیرعادی ناسیونالیسم کرده بود. او آگوست 1936 در شهر جنوبی «کونمینگ» چین زاده شد. این شهر به مرزهای منطقه راج بریتانیا و هندوچین فرانسه نزدیک تر بود تا منطقه ای که اکنون پکن نامیده می شود. پدربزرگ انگلیسی- ایرلندی اش در هند خدمت کرده بود. پدرش نیز کارمند آژانس «خدمات گمرکی صنایع دریایی چین» بود.

این آژانس در طول 2 جنگ موسوم به «تریاک» مالیات و عوارض جمع آوری می کرد. مادرش زنی انگلیسی از طبقه متوسط به بالا بود. اولین پرستار بندیکت، ویتنامی کاتولیکی بود که به زبان فرانسه سخن می گفت. در خانه ایرلندی محسوب می شد؛ اما فردی پروتستان با پیشینه او هرگز نمی توانست در جمهوری چین کاملاً احساس راحتی کند و در هر حال سنت خانوادگی آنها به تحصیلات در انگلستان گرایش داشت. او با کمک هزینه تحصیلی وارد دبیرستان ایتون شد و سبعد در دانشگاه کمبریج به مطالعه ادبیات کلاسیک مشغول شد. در همان جا بود که تبدیل شد به یکی از امپریالیسم ستیزان ثابت قدم. او تعجب می کرد که چه نیازی هست در سینمای هنر و تجربه برای سرود ملی به پا خیزیم.

اندرسون در چنین سینمایی با تماشای آثار «کوروساوا» و «اوزو» وارد رابطه ای عاشقانه و همیشگی با فرهنگ ژاپنی شد و از انگلستان گریزان شد. یکی از آشنایانش، به صورت اتفاقی شغلی موقت در دانشگاه کُرنل برای او فراهم کرد تا در آنجا به تدریس علوم سیاسی مشغول شود. او قبل از آن نه علوم سیاسی خوانده بود و نه تدریس کرده بود. اینگونه بود که تا بازنشستگی اش در آنجا ماندگار شد. وقتی اندرسون وارد دانشگاه کُرنل شد، توسعه دانشگاه ها در دوران بعد از جنگ به صورت جدی آغاز نشده بود و ایالات متحده تقریباً در همان جهل قرن نوزدهمی درباره دنیا به سر می برد. اصطلاح «آسیای جنوب شرقی» به تازگی ابداع شده بود و در اصل محصول استراتژیست های جنگ دوم جهانی بود.

گروه های دانشگاهی بسیار کوچک بودند و استادان مجبور بودند موضوع های گسترده ای را آموزش دهند. مزیت چنین وضعیتی این بود که هر کس می توانست در موضوعات مختلفی سیر کند؛ بی آنکه نگران تجاوز به حوزه شخصی دیگر باشد. اندرسون می توانست علوم اجتماعی را با ادبیات درآمیزد؛ چون در آن روزها این جا افتاده بود که کسانی که زبان دان بودند، مزیتی داشتند که هیچ حدی از «نظریه»دانی به پایش نمی رسید. برخلاف قدرت های استعماری اروپا، آمریکایی ها هیچ گونه پیشینه استعماری در این بخش از جهان نداشتند. اما این هم مزیتی دیگر بود؛ چون مشوق اتخاذ نگاهی وسیع تر بود.

در مقابل، پژوهشگران اروپایی بیشتر به مطالعه در منطقه ویژه خودشان گرایش داشتند. اما وقتی کم کم در آمریکا جنگ سرد را کشمکشی جهانی و واقعی شناختند، کمک های مالی بنیادهای متفاوت و دولت به سوی دانشگاه ها سرازیر شد و رشته «مطالعات منطقه ای» تولد یافت؛ به عنوان ابزاری برای تولید تخصص درباره بخش های مختلفی از دنیا که آمریکا فکر می کرد نیازمند شناخت آنهاست. اندرسون به عنوان دانشمندی کلی نگر که در دورانی بسیار مختلف تحصیل کرده بود، در کنار مزایای مطالعات منطقه ای به ایرادهای آن نیز واقف بود؛ بویژه اینکه چون اینگونه مطالعات مرزهایی به دور خود می کشند، ممکن است در کنار تولید تخصص، خود را در جزایر جهل و بی خبری گرفتار کنند.

به این ترتیب آسیای جنوبی از آسیای جنوب شرقی جدا شد و این کار پیامدهایی تأسف بار برای مطالعه هر 2 منطقه داشت. می توان ادعا کرد اندونزی هم که حوزه تخصصی اندرسون بود، برخلاف اهمیت بیش از حدش در جهان دچار این معضل شد؛ چون در تقسیم بندی کار فکری در دوران بعد از جنگ، آسیای شرقی و جنوبی بزرگ تر از نقاط میانی به نظر می رسیدند. اگر تقویت و ترویج مطالعه بخش های دوردست جهان دلیلی ژئواستراتژیک داشته باشد، این کار دلیلی به مراتب بهتر هم دارد.

همان طور که مطالعات اندرسون نشان می دهد، معمولاً بیشتر افکار ثمربخش در مسائل معاصر نه از جریان اصلی رشته مطالعاتی، بلکه از افرادی ماجراجو سرچشمه می گیرد که برای خود مسیر فکری ویژه ای ترسیم کرده اند. نگاه کردن به موضوع ناسیونالیسم از لندن، واشنگتن یا برلین یک سری پاسخ به دست می دهد و نگاه کردن از چشم انداز جاکارتا پاسخی دیگر در پی دارد. این طرز تفکر باعث شد اندرسون به قدرت فرهنگ و اعتقاد پی ببرد. دانشمندان علوم اجتماعی عموماً چنین نگرشی نداشتند. این دانشمندان بیشتر روی غرب تمرکز می کردند و فرهنگ را بدیهی می انگاشتند و نمی توانستند خواص نامعمول عرف اجتماعی و دنیا بینی ای را ببینند که درست جلوی چشمشان بود.

درس دیگری که اندرسون از تخصصش درباره اندونزی آموخت، اهمیت کلیدی مرزهای مستعمراتی در ظهور ناسیونالیسم بود. تمرکززدایی از توضیح متداول، روشی بود برای جلب توجه به این پدیده تقریباً جدید تاریخی. این روش پوچی همه ادعاهای اروپایی ها را نشان می داد مبنی بر اینکه ملت آنها ریشه در سنتی دیرینه دارد که خود این ادعاها عمدتاً محصول مورخان رمانتیک در قرن نوزدهم بود. اندرسون از نیاز شدید اروپایی ها به باور به دیرینگی گذشته ملی شان در شگفت بود. او همچنین تحت تأثیر بی رغبتی مردم آمریکای شمالی به ملی دانستن علوم سیاسی شان قرار داشت. البته رونالد ریگان در سال 1980 از لزوم «بازگرداندن عظمت آمریکا» سخن می گفت؛ اما امروز ترامپ ساز ضدجهانی شدن کوک کرده است و می بینیم که آمریکایی ها آغوش باز کرده اند برای حس طغیان ناسیونالیستی و آزادی از یوغ بیگانه ای به نام جهانی شدن که اندرسون مدت ها پیش آن را قابلیت مهمی می دانست.

اکنون همه، حتی آمریکا، تحت تأثیر نیروی عظیم جهانی شدن احساس کوچکی می کنند و شاید تفاوت اصلی بین سخنان آتشین دوره ریگان و ترامپ، همین باشد. اساساً عمر مفهوم دولت/ ملت به بیش از 2 قرن نمی رسد و در برخی جاها بسیار جوان تر از آن است. ایده آل حاکمیت مستقل و جامعه سیاسی مورد تقدیس آن، جذابیت بزرگی در خود دارد؛ حتی در صورت مواجهه با تهدید اقتصادی جهانی شدن. گونه های جدید ناسیونالیسم در پی مقابله با چنین تهدیدی هستند. فرآیند آزادسازی تجارت و جریان های سرمایه ممکن است با هدف برابرسازی ثروت در همه قاره ها شروع شده باشد؛ اما نابرابری جدیدی در داخل کشورها به بار آورده و امیدهای زندگی طبقه متوسط را تباه کرده و بقایای جوامع کارگر را تحلیل برده است؛ بویژه در نقاط صنعتی حیاتی که از قرن نوزدهم به جا مانده اند.

به همین علت است که امروز احیای ناسیونالیسم در خود غرب اینقدر برجسته شده است؛ پاسخ به زنگ خطرهای جدید ناسیونالیسم را در هر دو سوی اقیانوس اطلس، اگر پاسخی باشد، باید در توسعه چشم اندازهایی جایگزین برای رفاه ملی جست، نه در تقبیح آن با نام حماقت سیاسی یا به عبارت دیگر پوپولیسم. اکنون لازم است دوباره منافع ملی و بین المللی را مکمل هایی ضروری بدانیم. آنگاه ناسیونالیست های اروپاگرا و دنیا گراهای میهن دوست به صورت گزینه های احتمالی جدید پدیدار خواهند شد؛ نه به عنوان تناقضی لفظی. جذاب است که احزاب راست افراطی در اتحادیه اروپایی به این وضع از همه نزدیک تر شده اند.

آنها حول شعار «اروپا سرزمین پدری» گرد می آیند. مشکل واقعی با خود این ایده نیست؛ بلکه با رفتاری است که با اتخاذ آن از خود نشان خواهند داد. در نسخه آنها از ادبیات مهاجرستیزی و مسلمان ستیزی عمده استفاده می شود. گزینه دیگر نیز فدرالیسم اروپایی نیست؛ بلکه چیزی است که تأکید دارد بر اقتصاد به جای همبستگی نژادی، بازگشت به تعریف نوعی نقش برای دولت های ملی در برنامه ریزی سرمایه گذاری بلندمدت و بازگشت به ابزارهای مالی برای بهبود اقتصادی به جای اتکای کامل به بانک های مرکزی.

این نیز نوعی ناسیونالیسم خواهد بود؛ هرچند از لحاظ فکری بین المللی است و از نظر نژادی به جای آنکه سرکوبگر باشد، فراگیر خواهد بود. در واقع بسیار نزدیک تر از گزینه های موجود به سیاست های مختلفی خواهد بود که زیربنای اروپای یکپارچه را در دهه های اولیه و موفقیت آمیزش تشکیل می دادند. اندرسون در یکی از آخرین کتاب هایش با عنوان «زیر سه پرچم»(2005) توجه خود را به اندیشمندان تندرو و عمدتاً آنارشیست در اواخر قرن نوزدهم معطوف می کند. این اندیشمندان به شکل گیری همزمان جنبش های استقلال ملی در سراسر دنیا کمک کردند.

وقتی دغدغه های دوقلوی ناسیونالیسم با جامعه و حاکمیت رنگ وبویی محافظه کارانه می گیرد و خاطره فاشیسم در کمین است و نژادپرستی هرگز دور نمی شود، یادآوری دورانی که اوضاع بسیار مختلف بود، ارزشمند است؛ یعنی زمانی که ناسیونالیسم ابزاری بود برای متحدکردن مردم به جای متفرق کردن آنها. در آن زمان ناسیونالیست ها تندروهایی بودند معتقد به برابری اجتماعی و پیشرفت انسان، تجارت آزاد و اروپا، حقوق کارگران و سرنگونی قدرتمندان زورگو.

دونالد ترامپ می گوید: «کشوری که نتوانسته منافع خود را در اولویت قرار دهد، هرگز به رشد و شکوفایی نرسیده است». درست است؛ اما منافع ملی ممکن است تعاریف مختلفی داشته باشد و آثار اندرسون به ما نشان می دهد در بسیاری از دوره های تاریخ طولانی و پرفرازونشیب ناسیونالیسم، معمولاً ساخت پل بیش از ساخت دیوار به منافع ملی کمک کرده است. و احتمالاً در آینده نیز چنین خواهد بود.

منبع: وطن امروز

ترسوها! من هنوز زنده ام | ابوعزائیل خطاب به داعشی ها
facebook google telegram twitter whatsApp
تبلیغات