فریدریش انگلس، سرمایه داری که به طبقه ی خود خیانت کرد

تاریخ انتشار پست : 1395-9-15 دسته : افراد مشهور

فریدریش انگلس در تاریخ ۲۸ نوامبر سال ۱۸۲۰ در بارمن از توابع شهر ووپرتال آلمان زاده شد. پدرش مردی توانگر بود و کارخانه ی نساجی داشت.آشنایی از نزدیک با وضع دشوار معیشتی کارگران، روح انتقادی او را شعله ور ساخت. ۲۱ ساله بود که با نام مستعار «فریدریش اسوالد»، اولین رساله ی انتقادی خود را تحت عنوان «نامه هایی از ووپرتال» منتشر ساخت.


برترین ها: به نقش فریدریش انگلس در تکوین و تکامل اندیشه های مارکس غالبا کم بها داده شده و نام وی در تاریخ اندیشه، همواره در سایه ی آوازه ی یار نزدیک اش قرار داشته است. ۲۸ نوامبر، زادروز این متفکر آلمانی است.

اگر بتوان آموزه های کمونیسم را بر دو ستون اصلی «ماتریالیسم تاریخی» و «ماتریالیسم دیالکتیک» استوار ساخت، می توان گفت که سازنده ی ستون اول کارل مارکس، و سازنده ی ستون دوم، دوست و همفکر وی فریدریش انگلس بوده است.

فریدریش انگلس، سرمایه داری که به طبقه ی خود خیانت کرد

فیلسوف, فریدریش انگلس

انگلس بر خلاف مارکس که فعالیت های فکری خود را عمدتا متوجه اقتصاد سیاسی و جامعه شناسی کرده بود، بیشتر به حوزه های معرفت شناسی و هستی شناسی پرداخته و بر این پایه، به معنای متعارف سخن، بیش از مارکس خود را با موضوع های فلسفی مشغول کرده است.

تولد و دوران جوانی

فریدریش انگلس در تاریخ ۲۸ نوامبر سال ۱۸۲۰ در بارمن از توابع شهر ووپرتال آلمان زاده شد. پدرش مردی توانگر بود و کارخانه ی نساجی داشت. انگلس دوره ی دبیرستان را در ووپرتال گذراند. یک سال پیش از پایان تحصیلات، به خواست پدر مدرسه را رها کرد تا در شرکت او کارآموزی کند.

آشنایی از نزدیک با وضع دشوار معیشتی کارگران، روح انتقادی او را شعله ور ساخت. ۲۱ ساله بود که با نام مستعار «فریدریش اسوالد»، اولین رساله ی انتقادی خود را تحت عنوان «نامه هایی از ووپرتال» منتشر ساخت. در همان سال داوطلبانه به خدمت سربازی رفت، ولی همزمان از درس گفتارهای فلسفی در دانشگاه برلین دیدن می کرد و به زودی به محفل روشنفکری «هگلی های جوان» پیوست. در کانون مباحث این محفل، مسائل مربوط به دین و ضرورت نقد آن قرار داشت.

فریدریش انگلس، سرمایه داری که به طبقه ی خود خیانت کرد


اولین دیدار انگلس با کارل مارکس در سال ۱۸۴۲ در تحریریه ی روزنامه ی «راینیشه» در شهر کلن روی داد. انگلس بعد از آن به انگلستان رفت تا در شهر منچستر در کارخانه ی نساجی پدرش، کارآموزی خود را در رشته ی بازرگانی به پایان رساند. حالت طبقه ی کارگر در انگلستان او را به شدت متاثر ساخت و به دگرگونی ژرف سیاسی در دیدگاه های او انجامید.

در همین زمینه بررسی های نظری او شروع شد و سرانجام در کتاب های «حالت طبقه ی کارگر در انگلستان» و «طرحی برای نقد اقتصاد ملی» بازتاب یافت. وی در این آثار، مالکیت خصوصی بر ابزار تولید را مورد انتقاد قرار داده، زیرا معتقد بود مالکیت خصوصی، نیروی کار انسانی را به کالایی فرومی کاهد که بهای آن تابع عرضه و تقاضاست. این دیدگاه های انگلس، مارکس را به شدت تحت تاثیر قرار داد.

همکاری با مارکس

انگلس از سال ۱۸۴۴ آغاز به همکاری با کارل مارکس و «آرنولد روگه» کرد که در پاریس «سالنامه ی آلمان و فرانسه» را منتشر می کردند. در همین ایام، سفر او به پاریس و دیدار دوباره با مارکس، به دوستی و همکاری ژرفی میان آن دو انجامید که تا پایان عمر ادامه داشت. میان آن دو ۱۴۰۰ نامه ردوبدل شده است.

مارکس و انگلس در سال ۱۸۴۷ طرحی ارائه کردند که مبانی کمونیسم را توضیح داده بود. در پی آن «اتحادیه ی کمونیست ها» را در لندن و سرانجام «انجمن کارگران آلمان» را در بروکسل بنیاد گذاشتند. آن دو یک سال بعد از آن «مانیفست حزب کمونیست» را منتشر کردند که در آن کارگران دنیا به اتحاد برای پایان دادن به نظام بهره کشی فراخوانده شده بودند. این کتاب تا کنون به بیشتر زبان های جهان ترجمه شده است.

انگلس در جریان انقلاب سال ۱۸۴۸ در آلمان، برای روزنامه ی «راینیشه» در کلن کار می کرد و در همان سال ناچار شد از بیم پیگرد به سوئیس بگریزد. بعد از بازگشت به آلمان، فعالانه در دامن زدن به موج دوم انقلاب شرکت داشت. ولی بعد از ناکامی جنبش انقلابی، با کشتی از طریق جنوا به لندن گریخت.

انگلس از سال ۱۸۵۰ به مدت بیست سال به عنوان شریک کارخانه ی پدری در منچستر کار می کرد. وضع مالی خوب او باعث شد تا بتواند از دوست نزدیکش کارل مارکس پشتیبانی مالی کند. همزمان به فعالیت های نگارشی خود ادامه می داد. سلسله مقاله های سیاسی تحت عنوان «انقلاب و ضدانقلاب در آلمان» که در روزنامه های وقت آلمان و اتریش منتشر شد و تا مدت ها به مارکس نسبت داه می شد همه به قلم فریدریش انگلس بود.

فریدریش انگلس، سرمایه داری که به طبقه ی خود خیانت کرد


روی جلد مانیفست حزب کمونیست، اثر مشترک مارکس و انگلس 

فشارهای اخلاقی جامعه ی آن زمان باعث شد که انگلس در سال ۱۸۵۱ برای حفظ آبروی مارکس ادعا کند پدر فرزندی است که از رابطه ی غیرزناشویی میان مارکس و «هلنا دموت» خانه دار او به وجود آمده بود.

بعد از انتشار اولین جلد کتاب «سرمایه» در سال ۱۸۶۷، انگلس با دادن آگهی های تبلیغاتی در روزنامه های گوناگون، تلاش کرد توجه محافل روشنفکری را به این اثر مارکس جلب کند. وی در سال ۱۸۶۹ سهم خود را از کارخانه ی پدری فروخت تا به عنوان مردی مرفه در نزدیکی منزل مارکس در لندن اقامت گزیند و یکسره به کارهای نگارشی و پژوهشی بپردازد. در سال های بعد از آن بیش از ۶۰ مقاله در مجله ی انگلیسی «پال مال» درباره ی جنگ میان فرانسه و آلمان نوشت.

فعالیت نظری و عملی برای جنبش کارگری

انگلس از سال ۱۸۷۱ عضو شورای کل «انترناسیونال اول» شد و مسئولیت دبیرخانه ی آن را برای کشورهای بلژیک، دانمارک، پرتغال، اسپانیا و ایتالیا برعهده گرفت. در سال های پس نخست کتاب «دیالکتیک طبیعت» را منتشر کرد که در آن قوانین اصلی دیالکتیک را توضیح داده و در حوزه ی علوم طبیعی به کار بسته بود. در سال ۱۸۷۵ به همراه مارکس «نقد برنامه ی گوتا» را منتشر کرد که در آن روند تکوین سوسیال دمکراسی آلمان مورد سنجش قرار گرفته است.

انگلس در فاصله ی سال های ۱۸۷۶ تا ۷۸ کتاب مشهور خود «آنتی دورینگ» را به نگارش درآورد که نوعی انسیکلوپدی مارکسیستی است. وی در این کتاب که نام واقعی آن «آقای اویگن دورینگ علم را دگرگون می کند» است، به نقد اندیشه های یک استاد دانشگاه پرداخته که به باور انگلس دیدگاه هایی «ارتجاعی» و «خرده بورژوایی» درباره ی سوسیالیسم تبلیغ می کرده است.

انگلس در سال ۱۸۷۸ یک روز پیش از مرگ معشوقه و شریک درازمدت زندگی اش «لیزی بورنز»، با وی رسما ازدواج کرد. در سال ۱۸۸۲ کتاب «تکامل سوسیالیسم از پندار به علم» را منتشر ساخت. وی بعد از مرگ مارکس در سال ۱۸۸۳در لندن ماند تا کار تنظیم و ویراست جلد دوم کتاب «سرمایه» را پیش برد. این اثر در سال ۱۸۸۵ منتشر شد. یک سال پیش از آن انگلس با انتشار کتابی به نام «منشاء خانواده. مالکیت خصوصی و دولت»، نظریه های مارکس درباره ی «ماتریالیسم تاریخی» را درباره ی اشکال ابتدایی جوامع انسانی به کار بسته بود.

فریدریش انگلس، سرمایه داری که به طبقه ی خود خیانت کرد


در سال ۱۸۸۸ یکی از معروف ترین رساله های انگلس به نام «لودویگ فویرباخ و پایان فلسفه ی کلاسیک آلمانی» منتشر شد که وی در آن پرسش های بنیادین «سوسیالیسم علمی» را مورد بحث و بررسی قرار داده و نمایندگان فلسفه ی رسمی در آلمان را «اندیشه پردازان دولت بورژوایی» خوانده است.

انگلس در سال ۱۸۹۰ بعد از لغو «قانون سوسیالیست ها» در آلمان که قانونی برضد فعالیت های پیشگامان جنبش کارگری بود، فعالانه در حیات حزب سوسیال دمکرات آلمان شرکت کرد و در همکاری با کارل کائوتسکی و آگوست ببل دو تن از رهبران جنبش کارگری، در تدوین برنامه ی «ارفورت» این حزب نقش داشت. در سال ۱۸۹۳ ریاست افتخاری «انترناسیونال دوم» را که در زوریخ برگزار شد برعهده گرفت.

انگلس در سال ۱۸۹۴ یعنی یک سال پیش از مرگ، جلد سوم «سرمایه» را آماده ی انتشار کرد. وی که از مکاتبات خود با مارکس برای تکمیل و تنظیم این کتاب سود برده بود، در دیباچه ای بر آن، از دشواری های فراوان آماده سازی این اثر کارل مارکس یاد کرده است.

فریدریش انگلس در تاریخ پنجم اوت ۱۸۹۵ بعد از یک بیماری کوتاه مدت در لندن چشم از دنیا فروبست. وی در وصیتنامه ی خود، بخش بزرگ ثروت چشمگیرش را به جنبش کارگری و سوسیال دمکراسی آلمان بخشیده بود. در زیر نگاهی گذرا داریم به میراث فکری انگلس.

«واژگونی» فلسفه ی هگل

انگلس نیز مانند مارکس تحت تاثیر فلسفه ی هگل بود، ولی درونمایه ی آن را رد می کرد. وی همچون دیگر «هگلی های جوان» معتقد بود که فلسفه ی هگل بر سر خود ایستاده است و باید آن را واژگون ساخت تا بر روی پاهای خود قرار گیرد. معنای این سخن آن بود که همزمان با حفظ هسته ی دیالکتیکی فلسفه ی هگل، باید درونمایه ی ایده آلیستی آن را دور ریخت و آن را با ماتریالیسم انباشت.

انگلس در مهم ترین آثار فلسفی خود، یعنی «آنتی دورینگ»، «دیالکتیک طبیعت» و «لودویگ فویرباخ و پایان فلسفه ی کلاسیک آلمانی»، تلاش کرد دعوی اعتبار دیالکتیک را از افق های ماتریالیسم تاریخی فراتر ببرد. این تلاش های فکری تنها برخاسته از راهکار های مبارزه ی حزبی و طبقاتی نبود، بلکه همزمان پاسخی بود به نیازهای زمانه و واکنشی در برابر افزایش اهمیت تفکرات مبتنی بر علوم طبیعی. در آن دوره، در میان نخبگان فکری جنبش کارگری، اندیشه های داروین و دیگر طبیعی دانان گسترش داشت. از آنجا که دانش های طبیعی، شناخت دقیق از دنیا به شمار می رفت، ضروری بود مرزهای حوزه هایی که در آن ها تصورات مکانیکی حاکم بودند، به دقت ترسیم شود تا به گفته ی انگلس، تکیه گاه نظری «ایده آلیسم» و «ماتریالیسم غیردیالکتیکی» فروریزد.

فریدریش انگلس، سرمایه داری که به طبقه ی خود خیانت کرد


مجسمه ی مارکس و انگلس در برلین 

بر این پایه بود که انگلس در کتاب «آنتی دورینگ»، وظیفه ای بسیار سنگین بر دوش «دیالکتیک» می نهد و آن را به «دانش حرکت عمومی و قوانین تکامل طبیعت، جامعه ی انسانی و تفکر» برمی کشد. به گفته ی انگلس، وحدت واقعی دنیا برخاسته از مادیت آن است. مکان و زمان، اشکال بنیادین هستی هستند و هستی بیرون از مکان به همان اندازه بی معناست که بیرون از زمان. به نظر انگلس، حرکت یا جنبش، شیوه ی برجاهستی ماده است و ماده ی بی حرکت هرگز و هیچ جا وجود نداشته است.

بدین سان انگلس در آموزه های معرفت شناختی و هستی شناختی خود، ماده را جانشین «امر مطلق» در فلسفه ی شلینگ و هگل می کند، منتها این ماده پدیده ای ایستا نیست، بلکه اصلی پویاست. انگلس معتقد بود آنچه واقعا هست، مادی است و آنچه مادی است واقعا هست. بر این پایه، نمی توان به معنای واقعی سخن از واقعیتی غیرمادی سخن گفت.

دیالکتیک به جای متافیزیک

انگلس در کتاب «دیالکتیک طبیعت»، درک خود از مفهوم دیالکتیک را غنا می بخشد. وی می خواهد با این اثر نشان دهد که در طبیعت همان قوانینی قابل کشف هستند که در تاریخ اعتبار دارند. به دیگر سخن، تلاش او در این کتاب متوجه انطباق نظریه های علوم طبیعی بر جامعه است.

انگلس دیالکتیک را در برابر تفکر متافیزیکی قرار می دهد. به باور او، متافیزیک بر مقولاتی ایستا استوار است، در حالی که دیالکتیک برخاسته از روندهای پرجنبش و متضاد است. طبیعت برای انگلس از ساختاری دیالکتیکی برخوردار است و نه متافیزیکی.

انگلس نهایتا همه ی شیوه های هستی ماده را در «عمومی ترین قوانین معتبر دیالکتیک» به صورت زیر فرمولبندی می کند:

ـ قانون گذار از کمیت به کیفیت و برعکس.
ـ قانون پیوند و نفوذ اضداد.
ـ قانون نفی نفی.

آموزه ی متضاد بودن واقعیت، در نقطه ی کانونی دیالکتیک طبیعت جای دارد. مطابق آموزه های انگلس، قوانین بنیادی دیالکتیک نه تنها چارچوب همه ی نظریه های طبیعی و اجتماعی را تشکیل می دهند، بلکه مبنای آموزه ی شناخت نیز هستند. از دیدگاه انگلس، شناخت، چیزی جز بازتابی از واقعیت در ذهن آدمی نیست. ولی چنین بازتابی تنها از گذرگاه کاوش های دقیق و پرزحمت و نیز بررسی های آزمایشگاهی صورت می پذیرد.

فریدریش انگلس، سرمایه داری که به طبقه ی خود خیانت کرد


به باور انگلس، نه تنها داوری ها درباره ی بوده ها، بلکه همچنین گزاره های علوم طبیعی مادامی درست هستند که با واقعیت منطبق باشند. دیالکتیک ذهنی (به مثابه فرم اندیشه)، دیالکتیک عینی (به مثابه فرم واقعیت مادی) را پوشش می دهد، زیرا اندیشه، پدیده ی همراه روندهای مغز آدمی است و مغز آدمی بخشی از واقعیت مادی است، به گونه ای که قانونمندی های آن برای تفکر نیز اعتبار دارند.

هگل معتقد بود که که اشکال اندیشه و موضوع شناخت می بایست مطابقت داشته باشند، زیرا در هر دوی آن هاست که «امر مطلق» جلوه گر می شود. انگلس نیز معتقد بود که دیالکتیک ذهنی و دیالکتیک عینی برپایه ی وابستگی خود به ماده، به گونه ای ضروری هماهنگ هستند. بدین سان کارکردی که «امر مطلق» در متافیزیک مکتب ایده آلیسم آلمان دارد، در فلسفه ی انگلس، جای خود را به «ماده» می دهد. انگلس نیز مانند هگل تفاوتی را که کانت میان «پدیده ها» و «شی فی نفسه» قائل بود غیرقابل دفاع می داند. به باور او اگر چه شناخت ما هرگز کامل نیست، ولی ما همواره «ماده ی فی نفسه» را می شناسیم.

گذار به وادی ایدئولوژی

ماتریالیسم دیالکتیک انگلس، منظومه ی فکری همه جانبه ای است که هستی شناسی، نظریه ی شناخت، متدولوژی و فلسفه ی تاریخ را دربرمی گیرد. این منظومه در پیوند با نظریه های جامعه شناختی و اقتصادی مارکس، برنامه ای انقلابی ارائه می دهد که مدعی بنیادهای علمی است.

آموزه های انگلس برای گسترش افق ماتریالیسم تاریخی به ماتریالیسم دیالکتیک، زمینه ساز تبدیل آن به یک دنیا بینی شد. اگر از ایدئولوژی، سیستمی از گزاره هایی را بفهمیم که غالبا هنجاری هستند، ولی به گونه ی اظهارات و تصدیق های غیرهنجاری بروز می کنند، می توان گفت که دنیا بینی ارائه شده توسط انگلس و مارکس، خصلت ایدئولوژیک دارد.

این دنیا بینی دربرگیرنده ی خواست هایی است که به گونه ی اظهارات «صدق» و «علمی» بیان می شوند، ولی همزمان گزاره هایی بطور ناروشن مرتبط با یک هنجار هستند. برای نمونه در این دنیا بینی گفته نمی شود که کمونیسم باید بر سرمایه داری چیره شود، گرچه چنین خواستی برای آن اساسی است، بلکه بیشتر گفته می شود نظام اجتماعی و اقتصادی سرمایه داری با «ضرورت یک قانون طبیعی» فرومی پاشد و جای خود را به «نفی» آن که نظام کمونیستی است می دهد. این خواست، چنین «مستدل» می شود که سرمایه داری نظامی پرتضاد است و به علت همین تضادها باید زوال یابد.

در نمونه ی بالا می بینیم که از آنجا که تز «ضدیت» به عنوان اصلی پیشینی (آپریوری) و صدق اعتبار دارد، پیش بینی های متکی بر آن نیز نه به عنوان حدسیات، بلکه به عنوان پیشگویی های حتما درست ارائه می گردند.

ایده های مارکس و انگلس، بعدها به صورت «مارکسیسم» بیش از همه بر لنین و نیز جانشین او استالین تاثیر گذاشتند و توسط آن ها به عنوان بخشی از یک منظومه ی ایدئولوژیک، در خدمت سیاست رسمی دولت اتحاد شوروی سابق و سبعد احزاب کمونیست پیرو آن قرار گرفتند.

منبع: برترینها

مطالب مشابه

مطالب تصادفی

نظرات
نظرات مرتبط با این پست
نام :
ایمیل :
وب سايت :
کد تاييد : کد امنیتی رفرش
متن دیدگاه :